زنجان سال‌هاست با معادله پیچیده‌ای در حوزه منابع آبی روبه‌روست؛ از یک‌سو کاهش بارندگی، فرسودگی شبکه‌های انتقال و افزایش مصرف، فشار رو به رشدی را بر سفره‌های زیرزمینی تحمیل کرده است و از سوی دیگر، حجم قابل‌توجهی از آب‌های سطحی—از سیلاب‌های فصلی تا روان‌آب‌های شهری—بدون مدیریت اصولی هدر می‌روند و به فرصتی از دست‌رفته تبدیل می‌شوند.

این شکاف مدیریتی امروز به نقطه‌ای رسیده که بی‌توجهی به آن، می‌تواند آینده آبی استان را با چالشی جدی‌تر روبه‌رو کند.

نخستین مسئله، نبود برنامه جامع برای مدیریت آب‌های سطحی است. در روزهای بارندگی، حجم زیادی از آب روی زمین جاری می‌شود اما به دلیل کمبود زیرساخت‌های جمع‌آوری، نبود طرح‌های تغذیه مصنوعی و فقدان سامانه‌های هدایت آب، این فرصت ارزشمند یا تلف می‌شود یا در قالب سیلاب، به زیرساخت‌ها آسیب می‌زند. در حالی‌که در بسیاری از مناطق ایران و جهان، همین آب‌های سطحی تبدیل به منبع مطمئن تغذیه آبخوان‌ها یا ذخیره اضطراری می‌شوند.

چالش دوم، فشار سنگین بر آب‌های زیرزمینی است. سرانه مصرف خانگی، کشاورزی و صنعتی زنجان با ظرفیت واقعی منابع هم‌خوانی ندارد. برداشت بی‌محابا از چاه‌ها سبب افت مستمر سطح آبخوان‌ها شده و نشانه‌های فرونشست در برخی مناطق، هشداری جدی برای آینده است. هیچ استانی نمی‌تواند تنها با اتکا به منابع زیرزمینی دوام بیاورد، آن هم زمانی که آب‌های سطحی به‌طور کامل در چرخه مدیریت قرار نگرفته‌اند.

از سوی دیگر، زنجان از ظرفیت‌های مغفول‌مانده زیادی برای ذخیره‌سازی، بازیافت و هدایت آب‌های سطحی برخوردار است.

از مخازن شهری کوچک تا سازه‌های آبخیزداری، از احیای مسیرهای سنتی آب‌راهه‌ها تا ذخیره‌سازی در مخازن نیمه‌طبیعی، همه این‌ها ابزارهایی هستند که می‌توانند نقشه آبی استان را بازنویسی کنند.

با این حال، نبود یک نقشه‌راه یکپارچه و بلندمدت باعث شده هر اقدام، جزیره‌ای و پراکنده باشد؛ نه هم‌افزا، نه ماندگار. مدیریت آب وقتی مؤثر است که بین شهر، روستا، کشاورزی، محیط‌زیست و صنعت پیوند برقرار کند و آب را به‌عنوان یک سرمایه مشترک ببیند، نه یک منبع مصرفی.

برای اصلاح مسیر، چند اصل کلیدی ضروری است:

• ایجاد سامانه جامع مدیریت آب‌های سطحی در استان، با تأکید بر جمع‌آوری و تغذیه مصنوعی

• اجرای پروژه‌های آبخیزداری هدفمند در نقاط بحران‌خیز

• کاهش فشار بر آبخوان‌ها از طریق الگوی مصرف، فناوری‌های آبیاری و کشت‌های کم‌مصرف

• پایش هوشمند و مداوم منابع آب برای تصمیم‌گیری دقیق

• بازنگری در مدیریت روان‌آب‌های شهری با نگاه زیرساختی، نه صرفاً کنترل سیلاب

• استفاده از روش‌های نوین تصفیه و بازچرخانی آب برای صنایع و فضاهای شهری

سرمایه‌گذاری برای مدیریت آب‌های سطحی، هزینه نیست؛ پیشگیری از بحران است.

فرصتی که امروز هدر می‌رود، فردا ممکن است به بهای سنگین کمبود آب تمام شود. اگر زنجان می‌خواهد آینده‌ای پایدار داشته باشد، باید آب‌های سطحی را از یک پدیده فصلی، به یک منبع دائمی و مدیریت‌شده تبدیل کند.

زمان تصمیم‌های دقیق فرا رسیده است؛ تصمیم‌هایی که شاید دیر شوند، اما نباید دیر اتخاذ شوند.